ΔΕΠ-Υ

Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠ/ΔΕΠ-Υ) είναι ένα σύνδρομο στο οποίο εμπλέκονται διαταραχές στο εκτελεστικό σύστημα του εγκεφάλου, και κυρίως:

• Στην αυτορρύθμιση — εσωτερική και εξωτερική
• Στον ρυθμό — αργό ή γρήγορο
• Στην οπτική και ακουστική αντίληψη
• Στη μνήμη — βραχυπρόθεσμη και μακροπρόθεσμη
• Στην αντιληπτική «αφύπνιση» και εγρήγορση (alertness)
• Στην αναχαίτιση (inhibition)

Εξαιτίας αυτών των δυσκολιών, τα άτομα με ΔΕΠ-Υ παρουσιάζουν δυσκολίες στον ρυθμό καταγραφής και πρόσληψης, επεξεργασίας και ανάκλησης, στον ρυθμό οργανωτικής αντίδρασης, καθώς και στην οργάνωση σε όλους τους τομείς — χώρου, χρόνου, πληροφοριών, σκέψης.

Τα εξωτερικά, εμφανή χαρακτηριστικά της συμπεριφοράς είναι: δυσκολία στην προσοχή, στο εύρος συγκέντρωσης, στην προσαρμοστικότητα, και παρουσία σωματικής ή/και λεκτικής υπερδραστηριότητας.

Ο ορισμός του συνδρόμου στην Ελλάδα

Ο ορισμός του συνδρόμου στην Ελλάδα εξακολουθεί να είναι αμφισβητούμενος. Παραμένουμε αναποφάσιστοι ως προς το αν θα αναφερόμαστε στο «Υπερκινητικό Σύνδρομο» ή αν θα υιοθετήσουμε τον όρο «Σύνδρομο Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας» ή «Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας».

Ο λόγος για τον οποίο αρκετοί εκπαιδευτικοί έχουν απορρίψει ή αμφισβητούν την ύπαρξη του συνδρόμου είναι ότι, κατά την άποψή τους, «περιγράφει» μια μορφή συμπεριφοράς που οφείλεται σε έλλειψη διαπαιδαγώγησης — είναι, δηλαδή, η «φύση» χωρίς τη «διαπαιδαγώγηση».

Διάγνωση και διαγνωστικά κριτήρια

Τα διαγνωστικά κριτήρια αναφέρονται:

• Στο ICD-10 (1996) — International Classification of Diseases του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (Hyperkinetic Disorder ή Υπερκινητικό Σύνδρομο)
• Στο DSM-IV (1994) — Diagnostic and Statistical Manual της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρίας (ADHD ή Σύνδρομο Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας)

Η διάγνωση στηρίζεται στο πλήρες ιστορικό του παιδιού — ιατρικό, κλινικό, ψυχολογικό, κοινωνικό, γνωστικό, αναπτυξιακό, εξελικτικό, μαθησιακό — και αφορά την παρατήρηση της συμπεριφοράς του σε διαφορετικά περιβάλλοντα, διαφορετικές καταστάσεις και διαφορετικά χρονικά στάδια.

Είναι απαραίτητο να γίνουν συνεντεύξεις με γονείς και εκπαιδευτικούς, ώστε να ληφθούν πληροφορίες από τους γονείς, από το σχολείο και τους εκπαιδευτικούς της τάξης, από όσους εκπαιδευτικούς εργάζονται με το παιδί στο σπίτι, και από όλους όσους ασχολούνται ή ζουν μαζί του.

Κύρια χαρακτηριστικά συμπτώματα

1. Υπερκινητικότητα

• Μεγάλες κινήσεις: κινητική υπερδραστηριότητα — το παιδί πηγαινοέρχεται συνεχώς, δεν μπορεί να καθίσει σε ένα μέρος.
• Μικρές κινήσεις: το παιδί στριφογυρίζει στο κάθισμά του, κουνιέται αδιάκοπα όσο κάθεται, παίζει με τα χέρια του ή με μικρά αντικείμενα γύρω του.

2. Ελλειμματική προσοχή

• Επιλεκτική: το παιδί συγκεντρώνεται μόνο σε πράγματα που το ενδιαφέρουν, περιστασιακά.
• Πολυεστιακή: ασχολείται με πολλά πράγματα ταυτόχρονα.
• Μονοεστιακή: εστιάζει σε μία και μόνο ασχολία κάθε φορά.

Κοινό χαρακτηριστικό όλων αυτών των παιδιών είναι ότι είτε θέλουν απόλυτη ησυχία, είτε θέλουν να περιβάλλονται από πηγές θορύβου και, γενικά, οπτικοακουστικών ερεθισμάτων — τηλεόραση, ραδιόφωνο και άλλα.

3. Παρορμητικότητα

• Λεκτική: το παιδί λέει πράγματα για τα οποία έχει ήδη μετανιώσει πριν προλάβει να τα ξεστομίσει.
• Κινησιακή: προβαίνει σε ανεξέλεγκτες κινήσεις — σπρώχνει ή χτυπά τρίτους — ή σε ριψοκίνδυνες για το ίδιο, και ενδεχομένως για τρίτους, ενέργειες.

Αίτια

• Εξωγενή: ψυχολογικοί παράγοντες — τραυματικές εμπειρίες, συγκρουσιακό οικογενειακό περιβάλλον, διαζύγιο, θάνατος, νοσηλεία, χρόνιες ασθένειες μέσα στην οικογένεια. Σε αυτές τις περιπτώσεις τα συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν εξαιτίας και μόνο αυτών των παραγόντων και να εκλείψουν με την πάροδο του χρόνου.
• Εγγενή: ιατρικά αίτια — νευρολογικά, βιοχημικά. Η συμπτωματολογία είναι παρούσα από τη γέννηση και παραμένει εφ' όρου ζωής.

Συνύπαρξη — συνοσηρότητα

• Με μαθησιακές δυσκολίες ευρέος φάσματος
• Με δυσλεξία
• Με ειδικές γλωσσικές διαταραχές και γλωσσικά προβλήματα
• Με εναντιωματική ή παραβατική συμπεριφορά, απόσυρση, κατάθλιψη, επιθετικότητα, προβλήματα κοινωνικότητας, ψυχοσωματικά προβλήματα
• Με συγκινησιακές και συναισθηματικές διαταραχές
• Με άλλες ψυχοπαθολογικές διαταραχές

Επιπτώσεις

• Στην κοινωνικοποίηση του παιδιού
• Στις ενδοοικογενειακές σχέσεις
• Στον τρόπο που μαθαίνει
• Στις μαθησιακές επιδόσεις
• Στις ενδοσχολικές σχέσεις
• Στην αυτοαντίληψη του παιδιού
• Στον ψυχισμό του παιδιού

Αντιμετώπιση και θεραπευτική αγωγή

Υπάρχει μεγάλη διάσταση απόψεων μεταξύ των ειδικών ως προς την αντιμετώπιση και τη θεραπευτική αγωγή του συνδρόμου. Στην Ελλάδα δεν προτείνεται εύκολα η φαρμακευτική αγωγή. Οι πιο συνηθισμένες προτεινόμενες αγωγές είναι:

• Ατομική ψυχοθεραπεία ή συμβουλευτική παιδιού
• Τροποποίηση της συμπεριφοράς με διάφορες ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις
• Γνωστική αποκατάσταση
• Οικογενειακή ψυχοθεραπεία
• Συμβουλευτική γονέων
• Ψυχοπαιδαγωγική αποκατάσταση
• Συμβουλευτική αγωγή μέσα στον χώρο του σχολείου — που απουσιάζει στη χώρα μας
• Ομαδική δουλειά με τους γονείς και τους υπεύθυνους εκπαιδευτικούς για κοινούς στόχους
• Εργοθεραπεία
• Λογοθεραπεία

Στις περιπτώσεις που ο παιδοψυχίατρος ή ο παιδονευρολόγος προτείνουν τη χορήγηση φαρμάκου, ξεκινά φαρμακευτική αγωγή ή συνδυασμός φαρμακευτικής και ψυχοθεραπευτικής αγωγής.

Τι χρειάζεται ένα παιδί με ΔΕΠ-Υ

Όσα ακολουθούν αποτελούν ανάγκες όλων των παιδιών — αλλά, κατά μείζονα λόγο, είναι θεμελιώδεις και εκ των ων ουκ άνευ ανάγκες πρώτης προτεραιότητας για τα παιδιά με ΔΕΠ-Υ:

• Δομή στην εργασία και στο περιβάλλον τους, στο σχολείο και στο σπίτι
• Όρια σαφή και προκαθορισμένα, για το τι μπορούν και τι δεν μπορούν να κάνουν
• Τακτική επιτήρηση
• Καθοδήγηση και επεξηγήσεις στις εργασίες που καλούνται να κάνουν
• Γρήγορη εναλλαγή ερεθισμάτων, επειδή κουράζονται και «βαριούνται» εύκολα και γρήγορα
• Συχνά διαλείμματα, για τον ίδιο λόγο
• Συχνή βλεμματική επαφή — απαραίτητη όταν τους απευθύνετε τον λόγο
• Συνέπεια και σεβασμό σε κοινά συμφωνημένους όρους
• Επιβράβευση, ενθάρρυνση και αποδοχή
• Κατανόηση και συμπάθεια — όχι «πατρονάρισμα» και συγκατάβαση
• Χαμόγελο, όχι διακωμώδηση
• Γέλιο, όχι γελοιοποίηση
• Πολλή αγάπη